Artikels
Nut en voorwaarden van onderzoeksjournalistiek
(AMSTERDAM, 13-06-2002) - Op donderdag 13 juni presenteerde de VVOJ zich voor het eerst aan de buitenwereld. Op deze bijeenkomst in het Persmuseum te Amsterdam gaf secretaris a.i. Ides Debruyne (Fonds Pascal Decroos, het Belgische fonds voor bijzondere journalistieke projecten) een uiteenzetting over nut en noodzaak van onderzoeksjournalistiek.Dames en heren,
Er valt inderdaad nog ander nieuws te rapen dan nieuws afkomstig van persbureaus, van persberichten, persconferenties of persvoorlichters en dergelijke. Dit 'andere' nieuws gooit men maar zelden voor je voeten. Door industrialisering, globalisering, bureaucratisering, schaalvergroting, juridische en politieke constructies komen we voor een uitermate ondoorzichtig geheel te staan. De journalistieke praktijk van 'neutrale' registratie en observatie schiet dan duidelijk tekort, naarmate de samenleving complexer wordt. De bedrijven en overheden communiceren 'professioneler'. Dit wil zeggen: 'ze geven een goeie indruk'. Soms wordt nieuws zelfs angstvallig verborgen gehouden. Dit soort nieuws is moeilijk om te 'vergaren'. Nochtans is het juist dit soort informatie die de burger nodig heeft om een volledig beeld te krijgen en goed geïnformeerd te zijn.
Daarom is kritische en professionele onderzoeksjournalistiek noodzakelijk. Onderzoeksjournalistiek graaft in het geheugen van de wereld met de beste technieken, met het nodige geduld en met kennis van zaken. Ze speurt naar feiten die sommigen aan ons oog willen onttrekken. Maar ze vereist een aantal basisvoorwaarden. Ik noem u er enkele.
Onafhankelijke en vrije pers
Een eerste voorwaarde voor onderzoeksjournalistiek is vanzelfsprekend de vrijheid en onafhankelijkheid van de pers. Evident zou u denken. Zowel in België als in Nederland komt het nochtans voor dat men journalisten intimideert of censureert. Soms doen journalisten aan zelfcensuur of lopen ze tegen juridische barrières aan. Als recent voorbeeld van intimidatie verwijs ik naar de twee Vlaamse journalisten van De Morgen die op 29 mei lln. door de rechtbank van eerste aanleg in Brussel veroordeeld werden tot het betalen van een dwangsom van 25 euro per uur wanneer zij weigerden hun bronnen vrij te geven. België heeft nog steeds geen werk gemaakt van de bescherming van het journalistieke bronnengeheim zoals het Comité van Ministers van de Raad van Europa in maart 2000 aan alle lidstaten van de Europese Mensenrechtenconventie heeft gevraagd. Een wettelijke regeling zou in België zeker meer duidelijkheid kunnen scheppen waardoor justitie en politie het journalistiek bronnengeheim niet langer zouden kunnen negeren.
Toegankelijkheid van bronnen
Een tweede voorwaarde is de toegankelijkheid van bronnen. Heel wat informatie wordt geleverd door de burgerzin van heel wat mensen binnen het systeem. Daarnaast is de Wet op de Openbaarheid van Bestuur (WOB) een belangrijk instrument om op een professionele manier aan informatie van de overheid te geraken. In België kent men - vanwege de complexe staatsstructuur - negen WOB's. Journalisten maken nauwelijks of geen gebruik van die wetten. Het kennen van een goed 'lek' bij de overheid werkt voor journalisten vaak sneller en effectiever.
Redactionele rugdekking
Onthullingsjournalisten hebben redactionele rugdekking heel hard nodig. Dit is een derde voorwaarde om onderzoeksjournalistiek mogelijk te maken. Rugdekking niet alleen van de hoofdredacteur, maar ook van hun redactiechef en van de directe collega's. Want het 'gewone' verslaggevingswerk zullen die collega's moeten overnemen. En dat kan soms nogal lang duren. En soms ook zonder resultaat. In een verzadigde markt en bikkelharde concurrentie is dit des te moeilijker wanneer dan ook nog eens de advertentiemarkt aan het slinken is. Nochtans zei Jesús Ceberio van El País onlangs in een interview met Peter Vandermeersch in de Standaard dat 'Onderzoeksjournalistiek kwaliteitskranten zal redden'.
Speciaal hout
Een ietwat ongewone eis is het feit dat de onderzoeksjournalist uit een speciaal hout moet zijn gesneden. Hij of zij moet gedreven zijn om de waarheid te weten, een engelengeduld is vereist. Naast de gave om samenhang te zien, is stress-bestendigheid absoluut noodzakelijk wil je een project grondig en voorzichtig doorzoeken. En edele houtsoorten worden pas beter met de jaren. Doorwinterde verslaggevers steunen op een breder netwerk en ruimer kader. Wie niet beschikt over die ervaring kan zich dus best door een oudere journalist laten bijstaan. Helaas bedanken momenteel heel wat media hun doorwinterde verslaggevers voor bewezen diensten. Ze zijn te duur geworden. Dit is een flagrante strategische fout.
Internationaal netwerk
Ik eindig met een belangrijke voorwaarde: het internationale netwerk. Landsgrenzen zijn dezer dagen niet meer wat ze vroeger waren.Nationale soevereiniteit is niet meer wat het vroeger was. Denken we maar aan de Europese Unie of de Wereld Handelsorganisatie. Conventionele journalistiek is niet meer in staat om globale of internationale onderwerpen adequaat te onderzoeken. Die traditionele journalistiek binnen de landsgrenzen is te eng en misleidt heel vaak het publiek. Een internationaal netwerk geeft journalisten een bredere kijk op hun onderwerp en biedt hen de mogelijkheid om informatie uit te wisselen, zich aan elkaar op te trekken en professioneler tewerk te gaan.
© 2002 Ides Debruyne
Verwante artikels:
DS 14/06/2002 'De waakhond heeft scherpere tanden nodig' - Hans van Scharen
DS 28/05/2002 INTERVIEW. Jesús Ceberio. El País. Onderzoeksjournalistiek zal kwaliteitskranten redden
Terug