Nieuws - Onderzoeksjournalistiek is ondernemen

Door de aderen van de onderzoeksjournalist moet een flinke dosis ondernemerschap vloeien, wil hij zijn riskante onderneming – en dat is een onderzoeksjournalistiek project altijd - tot een goed einde brengen. Geef je impulsen aan ondernemingszin bij journalisten, dan prikkel je geheid ook onderzoeksjournalistiek.

Onlangs betoogde een hoofdredacteur dat iedere journalist een onderzoeksjournalist is of het toch zou moeten zijn. Dit klopt deels als je onderzoeksjournalistiek herleidt tot ‘check and double-check’ van je bronnen. Maar onderzoeksjournalistiek behelst meer dan enkel informatie zoeken en controleren. Net daarin verschilt een diepgravende reportage van reguliere verslaggeving.

Een relevant of origineel idee is de eerste stap in een lang proces van de onderzoeksjournalist. Dit vraagt creativiteit en een heel specifieke ingesteldheid. Het Handboek voor journalistieke ideeontwikkeling – Bedenk eens wat nieuws van Karel van den Berg was het afgelopen jaar dan ook een welgekomen hulpmiddel.

Nog vòòr de reporter met zijn graafwerken begint, moet hij zijn onderzoeksverhaal al aan de man zien te brengen. Zonder vaardigheden in pitchen is het project een doodgeboren kind. Het is immers zinloos om een onderzoek van enkele maanden op te starten, om het dan zelfs niet aan de straatstenen kwijt te kunnen. Hoe slijt je een idee aan een uitgever of een hoofdredacteur die niet goed weet wat onderzoeksjournalistiek allemaal met zich meebrengt? Overtuigingskracht is het noodzakelijke laxeermiddel, wil de operatie een kans maken op slagen. Overredingskracht is ook wat de ondernemer zo kenmerkt.

De ondernemer-journalist is inventief, innovatief en helemaal mee. Notie van publieke data (waar en hoe vindt hij die) is een must. De WOB kent hij als zijn broekzak. Excel, Google, sociale media, … zijn ouwe getrouwe. In dit licht is het pas verschenen boek van Michaël Opgenhaffen en Bart Van Belle, Sociale media en journalistiek, verplichte literatuur. De diepgravende redacteur ziet heel wat potentieel in het groeiend aantal gratis beschikbare data van overheden. De data-journalist kende het levenslicht in de Verenigde Staten in de jaren zeventig van vorige eeuw. Dankzij de huidige nieuwe technologieën en webtoepassingen ontspinnen zich nieuwe instrumenten voor onderzoeksjournalisten.

Uiteraard kent een ondernemer alles over geld. Kennis van een financieel jaarverslag of ‘dubbele boekhouding’? Piece of cake. Zonder deze kennis kan de journalist zijn onderzoek niet voeren. ‘Follow the money’ is de baseline van elk journalistiek onderzoek. Deep Throat zou dit in het oor van reporter Bob Woodward hebben gefluisterd ten tijde van het Watergate schandaal. 40 jaar later blijkt dat die quote nergens in het boek van Woodward en Bernstein (All the President’s Men) voorkomt. Wel in de film… Maar het blijft een sterke quote.

Overigens is FollowtheMoney.nl een jong initiatief van enkele ondernemende Nederlandse journalisten. Het is meteen ook het bewijs dat innovatie en ondernemerschap in de journalistiek niet te verwachten valt binnen de steriele zone van de grote mediabedrijven, maar wel erbuiten. Ook in Vlaanderen is er sinds kort sprake van jonge startups zoals dewereldmorgen.be, Apache.be. Alles is nog pril en in een incubatiefase. Willen we pluriformiteit in de media stimuleren, dan moeten overheden vooral nieuwe businessmodellen ondersteunen.

Een onderzoeksjournalistiek project kan niet zonder een uitgekiend budget en een strak tijdschema. Kosten inschatten en verwachte inkomsten ramen zijn onontbeerlijke competenties van een onderzoeksjournalist. En nog meer vaardigheden zijn nodig om het steeds maar terugkerend gat in de begroting dicht te rijden. In welk betaalmodel gedijt diepgravende, tijdrovende journalistiek? Klopt de onderzoeksjournalist aan bij het Fonds voor Bijzondere Journalistieke Projecten of het Fonds Pascal Decroos of Journalismfund.eu? Of gaat hij bij het publiek te rade door gebruik te maken van Nieuwspost.nl (crowdfunding)? Is tax shelter ook mogelijk voor de financiering van non-fictie? Verkoopt hij de verwerkte data aan bedrijven ‘below the line’? Zet hij het onderzoeksverhaal achter een betaalmuur en kan de lezer het volledig lezen na betaling van een klein geldbedrag (micropayment)? Publiceert hij in het Engels in de hoop dat buitenlandse media het oppikken, …? Hoe zit dat met auteursrechten, royalties, oplages, …? En wie betaalt de advocaat en de kosten als het fout afloopt? Veel risico’s en uitdagingen dus. En dat illustreert: onderzoeksjournalistiek is ondernemen.

Wie cases wil verkennen, kan het VVOJ Jaarboek 2012 bestellen. Je vindt er enkele sterke staaltjes in terug.

Ides Debruyne